Wszechnica.org.pl - Nauka

„Wszechnica.org.pl - Nauka” to baza wykładów zrealizowanych we współpracy z prestiżowymi instytucjami naukowymi. Wśród naszych partnerów znajdują się m.in. Festiwal Nauki w Warszawie, Muzeum Ziemi PAN, Kampus Ochota UW, Instytut Biologii Doświadczalnej im. Nenckiego PAN oraz kawiarnie naukowe. Wszechnica.org.pl nagrywa też własne rozmowy z ludźmi nauki. Projekt realizowany jest przez Fundację Wspomagania Wsi. Do korzystania z naszego serwisu zapraszamy wszystkich, którzy cenią sobie rzetelną wiedzę oraz ciekawe dyskusje. Zapraszamy też na nasz drugi kanał "Wszechnica.org.pl - Historia".

Kategorie:
Edukacja Kursy

Odcinki od najnowszych:

100. Unikatowe stanowiska paleontologiczne - dr Daniel Tyborowski
2020-03-15 01:41:14

Wykład dr. Daniela Tyborowskiego, Muzeum Ziemi PAN [7 kwietnia 2019] Unikatowe stanowiska paleontologiczne charakteryzują się masowym nagromadzeniem skamieniałości roślin i zwierząt, bądź wyjątkowo dobrym stanem zachowania ich szczątków. Dr Daniel Tyborowski opowiedział podczas wykładu w Muzeum Ziemi PAN, jak powstały takie wyjątkowe miejsca oraz co badacze w nich odkrywają. Unikatowe stanowiska paleontologiczne nazywane są przez naukowców oknami tafonomicznymi. Ich definicję zawdzięczamy niemieckiemu paleontologowi Adolfowi Seilacherowi. Wprowadził on do nauki pojęcia Konzentrat-Lagerstätten oraz Konservat-Lagerstätten. Mianem pierwszego określa się osady charakteryzujące się masowym nagromadzeniem skamieniałości. Mianem drugiego nazywane są z kolei takie osady, które kryją wyjątkowo dobrze zachowane szczątki. Mogą to być fragmenty tkanek miękkich, a nawet oryginalnie zachowane kolory żyjących przed milionami lat organizmów. Dr Daniel Tyborowski podczas wykładu opisał, jakie warunki muszą zostać spełnione, aby takie unikatowe stanowiska paleontologiczne powstały. Naukowiec opowiedział również o trzech wybranych oknach tafonomicznych: Mason Creek w USA, Monte San Gorgio w Szwajcarii oraz Messel w Niemczech.

99. Skąd wiemy, że istnieją ogólne prawa przyrody?
2020-03-15 01:37:07

XXII Festiwal Nauki w Warszawie [30 września 2018] Co to znaczy, że prawa przyrody są uniwersalne? Jak ich rozumienie zmieniało się na przestrzeni dziejów? Odpowiedzi na te pytania udzielali uczestnicy debaty zorganizowanej podczas XXII Festiwalu Nauki w Warszawie: astrofizycy prof. Marek Abramowicz i prof. Krzysztof Meissner oraz biolożka prof. Ewa Bartnik. Dyskusję otworzył głos prof. Abramowicza, który mówił o teorii względności i jej relacji z powszechnym prawem ciążenia sformułowanym przez Izaaka Newtona. Astrofizyk zastanawiał się, czy powszechne prawo ciążenia może zostać uznane za uniwersalne prawo przyrody, jeśli zakres jego stosowania jest ograniczony. Prof. Meissner zwrócił uwagę na niezmienność praw przyrody, które pozwala na kumulowanie wiedzy przez naukę. Jak stwierdził, na przestrzeni dziejów zmieniał się jedynie paradygmat ich opisywania. Prof. Bartnik mówiła, że w biologii za w pełni uniwersalną można uznać jedynie teorię ewolucji – od pozostałych istnieją wyjątki. W drugiej części debaty uczeni podzielili się opiniami, czy korelacja czynników umożliwiająca życie jest wynikiem przypadku, czy też świadomym dziełem siły transcendentnej.

98. Zagadki pamięci przestrzennej – czyli jak trafiamy tam, dokąd chcemy? - dr Rafał Czajkowski
2020-03-15 01:32:45

Wykład dr. Rafała Czajkowskiego, Kawiarnia Naukowa Festiwalu Nauki [18 marca 2019] Jak działa pamięć przestrzenna? Gdzie i w jaki sposób przechowywane są informacje na temat drogi do danych miejsc? Dr Rafał Czajkowski w Kawiarni Naukowej Festiwalu Nauki opowiedział, co naukowcy wiedzą na temat tego, w jaki sposób mózg pozwala trafić tam, gdzie chce jego właściciel. W 1948 roku Edward Tolman na podstawie obserwacji szczurów odnajdujących drogę w labiryncie postawił hipotezę, że tworzą ono w mózgu „mapę kognitywną”. Kilka lat później Karl Lashley bezskutecznie próbował dociec, który obszar mózgu odpowiada za pamięć. Analizował w tym celu zachowania nawigacyjne szczurów, którym uprzednio uszkadzał wybrane połączenia w korze mózgowej. Jego badania nie przyniosły przełomu. Dopiero w 1957 Brenda Milner odkryła, że owa „mapa kognitywna” znajduje się w hipokampie. Doszła do tego wniosku, badając zachowanie pacjenta z usunięta operacyjnie tą częścią mózgu. Henry Molaison nie zachowywał trwałych wspomnień, upośledzona była również jego pamięć przestrzenna. W 1971 roku John O’Keef analizował aktywność neuronalną w hipokampie poruszającego się szczura. Odkrył, że każdemu położeniu zwierzęta w przestrzeni odpowiada aktywacja co najmniej jednego neuronu. Dr Rafał Czajkowski podczas wykładu opowiada o opisanych wyżej ustaleniach naukowców, a także referuje współczesną wiedzę badaczy na temat pamięci przestrzennej.

97. Mózg a odczytywanie intencji drugiej osoby - dr Łukasz Okruszek
2020-03-15 01:27:20

Wykład dr. Łukasza Okruszka z Instytutu Psychologii PAN, Pracowni Neuronauki Poznawczej, Kawiarnia Naukowa 1a [10 stycznia 2019] Neuronauka społeczna to łączenie obserwacji na poziomie zachowania z monitorowaniem mózgu przy użyciu nieinwazyjnych technik (np. EEG). Poznanie społeczne (ang. social cognition) to pojęcie socjologiczne mówiące o sposobie, w jaki ludzie selekcjonują, interpretują i wykorzystują informacje potrzebne do formułowania sądów i podejmowania decyzji dotyczących świata społecznego. Czy jesteśmy w stanie zrozumieć zamiary drugiej osoby na podstawie jej ruchu? Jak osoby chore na schizofrenię przetwarzają informacje społeczne? Czy możemy uchwycić zmiany w aktywności mózgu związane z uczestnictwem w interakcjach społecznych? Dr Łukasz Okruszek opowiedział o możliwości odczytywania intencji innych osób.

96. Na tropach życia w kosmosie - prof. dr hab. Michał Różyczka
2020-03-15 01:01:50

Wykład prof. dr. hab nauk fizycznych Michała Różyczki, polskiego astronoma, Kawiarnia Naukowa 1a [13 grudnia 2018] Badaniem życia na innych planetach zajmuje się astrobiologia, interdyscyplinarna gałąź nauki licząca dopiero 20 lat. Pierwszy instytut astrobiologii powstał w 1998 roku w ośrodku NASA w pobliżu San Francisco. Co badają astrobiolodzy? Nie istnieje ogólnie przyjęta definicja „życia”. Na razie naukowcy rezygnują z badania form życia odmiennego od tego, które znamy. Przedmiotem ich badań są zatem organizmy zbudowane ze związków węgla, których rozwój był/jest możliwy dzięki ciekłej wodzie. Dzięki teleskopom, szczególnie teleskopowi Keplera, wiemy o istnieniu kilkudziesięciu miliardów planet podobnych do Ziemi, które otrzymują mniej więcej tyle ciepła ile dostarcza nam nasze Słońce. Zatem istnieje prawdopodobieństwo istnienia „życia” na którejś z nich. Najbardziej spektakularne badania astrobiologiczne dotyczą Marsa. Rok temu w przełamanych czapach lodowych pokrywających tę planetę amerykański łazik odkrył materiał, wyglądem podobny do skamieniałych związków organicznych. Ich datę szacuje się na 3,5 mld lat. Za trzy lata kolejny łazik trafi na Marsa i zdolny będzie pobrać i zbadać ten marsjański skamieniały „muł”. Więcej informacji o innych planetach dostarczają nam teleskopy i obserwatoria nowej generacji. W 2021 roku uruchomiony zostanie Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (ang. James Webb Space Telescope, JWST), następca Kosmicznego Teleskopu Hubble’a, zaś w 2024 roku prace rozpocznie  Ekstremalnie Wielki Teleskop (Extremely Large Telescope – ELT), budowany na pustyni Atacama. W budowie ELT udział biorą Polacy, zatem także polscy naukowcy będą mogli z niego korzystać.

95. Więcej niż samolubny gen – gen w dialogu ze środowiskiem
2020-03-15 00:54:51

Debata XXII Festiwalu Nauki w Warszawie [22 września 2018] W 2016 roku minęła 40 rocznica publikacji książki Richarda Dawkinsa pt. „Samolubny gen”. „Myślą przewodnią tej książki jest pogląd, że zarówno my, jak i inne zwierzęta, jesteśmy maszynami stworzonymi przez nasze geny. Podobnie jak dobrze prosperujący chicagowscy gangsterzy, nasze geny przetrwały w świecie wielkiej konkurencji, w niektórych przypadkach przez miliony lat. I to upoważnia nas do przypisania naszym genom określonych cech. Będę się starał wykazać, że najważniejszą cechą, jakiej można oczekiwać u dobrze prosperującego genu, jest bezwzględny egoizm. Egoizm genu prowadzi na ogół do egoizmu w zachowaniach osobniczych. Tym niemniej, jak się przekonamy, w pewnych sytuacjach najlepszą drogą do osiągnięcia własnych egoistycznych celów jest praktykowanie ograniczonej formy altruizmu na poziomie osobniczym. W zdaniu tym słowa „w pewnych” i „ograniczonej” są bardzo ważne” – napisał o swojej książce sam autor. „Samolubny gen” ukazał się po raz pierwszy w roku 1976 (wyd. pol. 1996, 2000) i od razu wywołał falę poruszenia wśród specjalistów-biologów i zwykłych czytelników. W pamięci zostały nazwy – samolubny gen, nieśmiertelny gen, Ślepy Zegarmistrz. Czy nowe odkrycia biologii molekularnej obalają koncepcję samolubnego genu? Zaproszeni do debaty naukowcy rozważali złożone relacje pomiędzy genem a cechą, epigenetykę i dziedziczenie pozagenowe, rolę wpływu środowiska na kształtowanie genotypu i ewolucji, a także wpływu kultury na geny i ewolucję. Debatę rozpoczął prof. Paweł Golik znakomitym, jak zwykle, wystąpieniem pełnym naukowej precyzji, a jednocześnie przystępnym i nie pozbawionym humoru. Prof. Golik nie obalił tezy Dawkinsa o tym, że gen jest przedmiotem selekcji, a organizm tylko sposobem genów na przeżycie, ale ją uzupełnił o mechanizmy związane z epigenetyką i dziedziczeniem pozagenowym, wskazując także na wpływ środowiska na kształtowanie fenotypu. Prof. Ewa Godzińska pokazała na przykładzie mrówek oraz pszczół dziedziczone i nabyte mechanizmy przystosowawcze, w szczególności związane z życiem społecznym tych owadów. Dr Marcin Ryszkiewicz skupił się na zagadnieniach związanych ze wzajemnymi relacjami pomiędzy ewolucją biologiczną a kulturową. Debatę poprowadziła prof. Małgorzata Kossut – neurobiolożka, Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN.

94. Wikipedia a Akademia - prof. dr hab. Dariusz Jemielniak
2020-03-15 00:49:50

Wykład prof. dr hab. Dariusza Jemielniaka, Kawiarnia Naukowa Festiwalu Nauki [19 listopada 2018] Wikipedia to największy projekt ludzkości oparty na wspólnej i otwartej współpracy. W tym samym czasie jednocześnie kilkadziesiąt tysięcy osób z całego świata edytuje hasła i artykuły. W sumie to dzieło co najmniej kilku milionów ludzi. Świat akademicki patrzy na Wikipedię z podejrzliwością, chociaż badania pokazują, że to rzetelne źródło informacji. Dane Wikipedii są dostępne za darmo i wciąż rosną. Co ważne – hasła na Wikipedii mogą być edytowane tylko w oparciu o istniejące źródła pisane (podręczniki, artykuły w prasie, analizy, badania). Nie są to zatem opinie a argumenty oparte na dotychczasowej, spisanej wiedzy. W tym momencie angielskojęzyczna wersja tego serwisu liczy około 5 milionów haseł, z czego kilka tysięcy haseł to „Artykuły na medal”. Oznacza to, że dane hasło jest wiarygodne, zostało obszernie i wyczerpująco opisane.  Angielskojęzyczna Wikipedia jest oczywiście bardziej rozbudowana niż np. polskojęzyczna, która w tej chwili liczy 808 „artykułów na medal”: https://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Artyku%C5%82y_na_medal . Dane na Wikipedii oparte są na otwartej licencji Creative Commons, zatem na jej podstawie można nawet drukować i sprzedawać książki. Jedynym warunkiem jest podanie źródła, czyli linku do Wikipedii. Jaką przewagę ma Wikipedia nad zwykłą encyklopedią? Nad danym hasłem często pracuje kilka/kilkanaście osób, które spierają się, wynajdują informacje, badania, publikacje. Nad jednym hasłem może pracować profesor fizyki oraz licealista. Stąd wiarygodność części Wikipedii, których treść nie odbiega od treści podręczników akademickich, a w nawet w niektórych przypadkach je przewyższa. „Części” ponieważ na Wikipedii artykuł artykułowi nierówny. Naukowcy często są do Wikipedii uprzedzeni, bardziej ufają źródłom akademickim bądź czasopismom naukowym (najlepiej National Journal of. ..), tymczasem Wikipedia idealnie odzwierciedla wysoką jakość tworzenia artykułów w oderwaniu jednego autora. Wikipedia dla wielu ludzi na świecie (np. mieszkańców ubogich rejonów Afryki) jest często jedynym źródłem wiedzy. Ma także tę przewagę, że jest błyskawicznie aktualizowana (co encyklopediom drukowanym zajmowało niekiedy kilka lat), zatem edytowanie lub wspieranie tego światowego dzieła (np. finansowo) powinno wszystkim nam leżeć na sercu

93. Globalne ocieplenie – różne perspektywy
2020-03-15 00:44:21

Debata XXII Festiwalu Nauki w Warszawie [29 września 2018] Globalne ocieplenie stało się (dosłownie) palącym problemem. Zaproszeni na debatę naukowcy wyjaśniają jak wzrost temperatury na Ziemi wpłynie na nasze życie, na dostęp do wody, jaki będzie miał wpływ na ekonomię i przyrodę. Ocieplenie powodują gazy cieplarniane, a dziś to człowiek zwiększa ich zawartość w atmosferze. Świadczą o tym niezależne pomiary, wykonywane z Ziemi i z kosmosu, w atmosferze i w oceanach, w stacjach meteorologicznych i w laboratoriach. Według oficjalnego stanowiska wszystkich liczących się na świecie organizacji naukowych zajmujących się badaniem klimatu to ludzie powodują globalne ocieplenie. Konsensus jest przytłaczający. Oczywiście, istnieją pojedynczy naukowcy, którzy odnoszą się do tego sceptycznie. Jest ich jednak niewielu. 97% klimatologów aktywnie publikujących artykuły o klimacie jest zdania, że klimat się ociepla a powoduje to aktywność człowieka. Szczegóły zjawiska, jakim jest ocieplanie się klimatu, są bardzo skomplikowane, zaś dla nas szczególnie ważne. Od tego tak naprawdę zależy dalsza nasza egzystencja. Aby zrozumieć jak bardzo wahania temperatury nawet o kilka stopni mają wpływ na pogodę daje przykład zlodowaceń. Utworzenie się dwukilometrowej warstwy lodu nad dzisiejszą Warszawą w epoce plejstocenu odbyło się w temperaturze zaledwie 4-5 stopni C niższej od temperatury wyjściowej  z 1850 roku (od tego roku prowadzone są regularne pomiary). Co oznaczać może zatem wzrost temperatury o kilka stopni? Czy zabraknie słodkiej wody? Prof. dr hab. Renata Romanowicz ( Instytutu Geofizyki PAN). Skutki ekonomiczne. Dr hab. Karolina Safarzyńska (Wydzial Nauk Ekonomicznych UW) Zmiany w przyrodzie. Prof. dr hab. Jan Marcin Węsławski (Instytutu Oceanologii PAN)

92. Jakie wiatry wieją z czarnych dziur? - Agnieszka Janiuk
2020-03-15 00:36:23

Wykład zorganizowany w ramach XXII Festiwalu Nauki w Warszawie [22 września 2018 r.] Czarne dziury są końcowymi etapami ewolucji masywnych gwiazd, w których po wyczerpaniu się “paliwa” jądrowego ciśnienie termiczne materii nie jest w stanie zrównoważyć własnej grawitacji gwiazdy. Obiekt taki zapada się pod wpływem swojego ciężaru. Ich olbrzymia grawitacja powierzchniowa (GM/Rc2 ~ 1, gdzie M to masa obiektu, R jego rozmiar, c – prędkość światła, a G – stała grawitacji) powoduje, że nawet światło ze względu na swą skończoną prędkość nie jest w stanie się stamtąd uwolnić. Z tego powodu izolowanych czarnych dziur w kosmosie nie jesteśmy w stanie zaobserwować. Większość gwiazd we Wszechświecie nie znajduje się jednak w izolacji, lecz wchodzi w skład układów podwójnych. Okazuje się, że układy takie mogą przetrwać śmierć i kolaps jednego ze swych składników. W kosmosie często obserwuje się tak zwane czarno-dziurowe układy podwójne, w których “zwykła” gwiazda, karzeł lub olbrzym, jest stowarzyszona z czarną dziurą, ta zaś zasysa materię ze swego towarzysza. Opadająca materia tworzy gorącą, świecącą strukturę zwaną dyskiem akrecyjnym. Okazuje się, że część materii z powierzchni takiego dysku jest w stanie uwolnić się i uniknąć wchłonięcia. Materia ta stanowi tzw. wiatr wiejący z powierzchni dysku z prędkością równą nieraz nawet kilkanaście tysięcy km/s. Wiatry z dysków obserwuje się dzięki obecności linii absorpcyjnych pochodzących od zjonizowanych atomów; linie te są przesunięte ku krótszym długościom fal wskutek efektu Dopplera. O tych, a także o innych wiatrach wiejących z okolic czarnych dziur zasysających materię, opowiada niniejszy wykład.

91. Czy istnieją granice wolności badań?
2020-03-15 00:19:53

Debata XXII Festiwalu Nauki w Warszawie [24 września 2018] Jesteśmy świadkami niespotykanej do tej pory w historii cywilizacji eksplozji nauki. To dotyczy nie tylko nauk technicznych, fizyki czy chemii, ale także medycyny, zwłaszcza genetyki. Możemy się zastanawiać, czy ten rozwój nie obróci się przeciwko nam? Stąd blisko do pytania o granice badań naukowych i eksperymentów. Próbować narzucić granice czy puścić naukę na żywioł? Z historii wiemy, że nauka wielokrotnie przekraczała granice, co nadało jej międzydyscyplinarny charakter. Nie ma wątpliwości, że dzięki badaniom naukowym rozwinęła się m.in. medycyna czy psychologia. Niestety, nie obyło się to bez szkody i cierpienia osób, które do badań czy eksperymentów były zmuszane. Zaproszeni rozmówcy zgadzają się co do tego, że nie należy krzywdzić człowieka w interesie całej ludzkości. Jak zatem prowadzić badania by były etyczne? Kto powinien ustanawiać granice badań? W dyskusji wzięli udział goście reprezentujący różne dziedziny wiedzy: Prof. dr hab. Barbara Chyrowicz (filozof, etyk i bioetyk, profesor nauk humanistycznych z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego) Prof. dr hab. Janusz Czapiński (psycholog społeczny, doktor habilitowany nauk społecznych, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, autor publikacji „Psychologia szczęścia. Kto, kiedy, dlaczego kocha życie i co z tego wynika, czyli nowa odsłona teorii cebulowej”, wieloletni kierownik badań panelowych „Diagnoza Społeczna”) Prof. dr hab. Zbigniew Szawarski (etyk i filozof medycyny, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, pracownik Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego – Państwowego Zakładu Higieny) prof. dr hab. Andrzej  Ziemba (prowadzenie, Instytut Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej im. M. Mossakowskiego PAN).

Informacja dotycząca prawa autorskich: Wszelka prezentowana tu zawartość podkastu jest własnością jego autora

Wyszukiwanie

Kategorie